G.G. Herman Willem Daendels

Herman Willem Daendelswas eenNederlandspatriot, die in 1786 het heft in eigen handen nam toen hij bij een benoeming werd gepasseerd; vervolgens schoolde hij zich als militair en vluchtte hij naar Noord-Frankrijk toen de stadhouder in zijn macht was hersteld. Na deBataafse Revolutiewas hij generaal. Van 1807 tot 1810 was hijgouverneur-generaalvanNederlands-Indië.

Biografie:
Daendels was de zoon van Burchard Johan Daendels, die alsstadssecretarismagistraatwas in Hattem en exploitant van eensteenbakkerijin de uiterwaarden van de rivier de IJssel. Hij bezocht hetAthenaeum Illustrete Deventer.Vanaf september 1781 volgde een studie in derechtenaan deUniversiteit van Harderwijk, waar hij in april 1783 promoveerde. Eenproefschrift, zo al vervaardigd, is niet bewaard gebleven.Tot in de 20e eeuw was het niet ongebruikelijk om opstellingente promoveren. Er was in die gevallen géénpromotieonderzoekgedaan. Vaak promoveerde men op de dag waarop men afstudeerde.

Troebelen in Hattem

Na zijn studie werd Daendels advocaat in zijn geboorteplaats Hattem, een stadje met destijds ongeveer 1.000 inwoners. Zijn vader stierf in augustus 1785. Het zou niet ongebruikelijk geweest zijn als deze door zijn zoon zou zijn opgevolgd, maar in1786benoemde stadhouderWillem Veenorangistin de opengevallen plaats. Bovendien werden twee vacatures niet opgevuld om de vroedschap in grootte te doen afnemen. Dit besluit riep verzet op bij Daendels, die als kapitein van hetexercitiegenootschapal een tijdje op de voorgrond trad.Daendels verzette zich tegen het privilege, waarmee de stadhouder veel invloed had op de samenstelling en grootte van devroedschap.Hij riep zijn stadsgenoten op zelf het stadsbestuur aan te vullen. Hiermee zouden de inwoners zich weer een oud recht toe-eigenen, dat hun ontnomen was bij de vorming van deUnie van Utrecht (1579). Daendels liet zich inspireren door de veranderingen in Utrecht, toen hij in mei het stadsregeringsreglementbuiten werking zette. Op woensdagochtend 2 augustus 1786 werden ten overstaan van de verzamelde exercitiegenootschappen zestien “democratisch” gekozen patriotten in de Utrechtse vroedschap beëdigd; Daendels was daarbij aanwezig.

Eind juli waren twee nieuwe schepenen benoemd, waaronder een voormaligelijfwachtvan de prins. Op 8 augustus verkondigde Daendels het stadje militair te verdedigen. Ook de predikanten van Elburg hielpen de bolwerken en wallen te herstellen. Daendels richtte zijn huis in als munitieopslagplaats. Op 28 augustus werd het besluit genomen troepen naar Hattem en Elburg te zenden. De Gelderse stadhouderlijke troepen werden verplaatst en bezetten op 5 september Hattem enElburgzonder veel moeite. Daendels en democratische medestanders namen de wijk naarZwolleen beraamden een herovering van hun stad.

In januari 1787 was Daendels, lid van een ‘nationale commissie ter expeditie van burgerzaken’ die een defensieplan voor Holland, Utrecht, Gelderland en Overijssel moest ontwerpen om die gewesten te beschermen. Hij reisde met Aleida van Vlierden naarBentheimwaar zij op 9 maart of 19 augustus1787, volgens de overlevering zonder toestemming van deprinsgezindeschoonouders, in het huwelijk traden. Daendels verdedigdeAmsterdamtegen dePruisenin oktober (1787) als majoor van een door hemzelf ingestelde Gelderse brigade.

Vluchteling in Noord-Frankrijk

De restauratie van1787van het stadhouderlijk bewind betekende voor Daendels een dreigende gevangenneming. Door zijn vertrek ontkwam hij aan de tenuitvoerlegging van het vonnis van het Hof van Gelderland uit 1788, waarbij hem het burgerrecht werd ontnomen en hij “op poene van den dood” uit Gelderland werd verbannen. Daendels,Johan ValckenaerenAdam Gerard Mappahuurden op initiatief vanWybo Fijnjeeen oud jezuïetenklooster, deAbdij van Waten, en restaureerden de kamers, verbouwden groente, afgewisseld met discussies en het spelen van biljart. Nadat Mappa naar Amerika was geëmigreerd en Daendels de huur niet meer kon betalen en naarDuinkerkewas vertrokken, ontstonden er spanningen in de commune.Daendels handelde met een vroegere studievriend in hout, kaas en tabak.Hij kreeg al snel ruzie metCourt Lambertus van Beymadie hem voor de rechter daagde.Daendels was in de Republiek bij verstek ter dood veroordeeld en inmiddels bang om vermoord te worden en dat zijn woning zou worden geplunderd.In 1792 nam hij zitting in hetBataafs Comité, dat een omwenteling in de Republiek der Zeven Vereenigde Provincies voorbereidde en zag voor zichzelf een adviseursrol in deze operatie.Daendels maakte indruk op de Fransen, want hij beschikte over een uitgebreid netwerk van informanten en zou de Franse generaals kunnen voorzien van troepenbewegingen van de Oostenrijkers tijdens deEerste Coalitieoorlog. Eind mei vertrok hij naar Parijs. In het geheim werden 6.000 geweren gekocht in Engeland voor het nog op te richtenBataafs Legioen. Op 1 augustus 1792 werden hij en zijn handelscompagnon als officier benoemd en begon een rekruteringsbureau in Oostende.Gerrit Paapediende als zijn secretaris. In februari 1793 verklaarde Frankrijk de oorlog aan de stadhouder en Daendels maakte deel uit van het leger onderDumouriezdat twee weken later Limburg en Noord-Brabant binnenviel. De troepen werden teruggeroepen en verslagen in deslag bij Neerwinden (1793). Daendels leverde op 12/13 september 1793 slag bij het VlaamseWerwicktegen het Nederlandse leger. Hij werd aangesteld als commandant van de vestingMenen. In de strijd langs de grensposten, die een jaar duurde, leerde hij het kunstje van de oorlog.Als brigadegeneraal (sinds april 1794) in het leger vanPichegrukeerde hij terug in de Nederlanden. Op 21 september 1794 kwam hij met zijn bataljon in ‘s-Hertogenbosch aan.Hetbeleg van de stadzou drie weken duren. Daendels plannen tot eigenmachtig optreden, in een proclamatie op 21 oktober door Paape naar de krant verstuurd, verschrikte de Fransen. Hij probeerde Amsterdam over te halen een alvast revolutie te bewerkstelligen om een sterkere uitgangspositie te hebben tegenover de Fransen.Willem Irhoven van DammetC.R.T. Krayenhoffreisden naar het Franse hoofdkwartier in Den Bosch omDaendelste ontmoeten.Een aanval vanuitCrèvecoeurop deBommelerwaardmislukt in eerste instantie. Onder steeds dreigender wordende omstandigheden wistGuillaume Anne de Constant Rebecque(met zijn brigade op de rechter Waal-oever stand te houden en de vijand drie dagen op te houden, tot hij door de prins van Oranje naar Leerdam werd gezonden, ter verdediging van deLinge. Op 17 januari stond Daendels in Leerdam aan het hoofd van een vooruitgeschoven brigade.

Bataafs-Franse tijd 1795-1813

Op zondagmiddag 18 januari 1795 kwam Krayenhoff op last van Daendels de Amsterdamse burgemeesters vertellen dat ze de volgende dag beter konden aftreden. Op 20 februari was hij in Delft dat zich weifelachtig opstelde om een nieuw stadsbestuur in te stellen. Na een bezoek aan Parijs kwam Daendels in juni als luitenant-generaal in dienst van deBataafse Republiek, in dezelfde rang alsDumonceau, wat hem dwars moet hebben gezeten.Hij moest zijn excuses aanbieden na ontactisch optreden in Den Haag. In juli 1795 werd hem opgedragen het leger te reorganiseren en een jaar later werd het zijn taak de oostgrens te verdedigen. HetKollumer oproerveroorzaakte grote tegenstellingen in Friesland, zodat Daendels te hulp werd geroepen. In het najaar van 1797 was de Republiek even ver als in het voorjaar van 1795.Na het verlies van deZeeslag bij CamperduindoorJan Willem de Wintergreep hij in. Alsunitariërorganiseerde Herman Willem Daendels de staatsgreep van 22 januari 1798 door de al te fanatiekefederalistischeleden van deNationale Vergaderingop te sluiten om zodoende een einde te maken aan de besluiteloosheid van 40.000 kiesmannen en de lange debatten door de gewestelijke afgevaardigden. Hij wist de goedkeuring te verkrijgen vanTalleyranden kreeg medewerking van de Franse ambassadeurCharles Delacroix, en de generaalsDumonceauenBarthélemy Catherine Joubert. Vier uur later werd eenUitvoerend Bewindnaar Frans model ingevoerd; de departementen en gemeenten kregen veel minder autonomie. Om twee uur ’s middags is alles voorbij.21 leden van hetVertegenwoordigend Lichaamwaren gearresteerd. In totaal werden 33 leden afgezet.

In overleg metJacobus Spoors, Gogel en Joubert vertrok Daendels in mei naar Parijs. Hij had gesprekken met Talleyrand enPaul Barrasvan hetDirectoire. In twee weken tijd gaf Daendels 15.000 gulden uit. Er moet heel wat aan de strijkstok zijn blijven hangen.Op 12 juni 1798 voerde Daendels een tweede staatsgreep uit tegen de radicale unitariërs; hun gedrag werd als schurkachtig ervaren. Delacroix enVan Langenwerden gearresteerd,Pieter Vreedeen Wijbo Fijnje ontsnapten door een raam. De gehate besluiten werden teruggedraaid; de aanstichters verdwenen. Delacroix werd teruggeroepen. Zonder dat er een schot was gevallen namen de Moderaten de macht over en de Bataafse Revolutie was voorbij.Daendels, die gemakkelijk tot opwinding te brengen was, werd te kennen gegeven zich te matigen.

Onder leiding van de Franse generaalGuillaume Brunekreeg hij de opdracht de dreigendeRussisch-Engelse landingbijZijpein de kop van Noord-Holland te voorkomen. Daendels werd gelegerd in het noordelijke deel van Noord-Holland, met zijn hoofdkwartier in Schagen, terwijl Dumonceau posities had ingenomen in Friesland en Groningen om een landing op de Noord-Nederlandse kust of een invasie vanuit Duitsland te kunnen onderscheppen. Na zijn nederlaag in deSlag bij Callantsooggaf hij bevel aan de garnizoenen van de kustforten van Den Helder om de forten te verlaten. Deze manoeuvre werd hem ernstig kwalijk genomen. Vanwege de beschuldiging van verraad schreef hij een verweerschrift en kreeg twee jaar verlof.In augustus 1802 had hij een gesprek metRutger Jan Schimmelpennincken generaalDumonceauop het Loo; over de inhoud is niet veel bekend, maar had te maken met een regeringswisseling.Daendels verspreidde geruchten over een samenzwering.Hij nam twee dagen na de instelling van hetStaatsbewindontslag toen hij niets kon bewijzen.De “derde staatsgreep” van Daendels is mislukt door ingrijpen van de Franse generaalPierre François Charles Augereau, waarschijnlijk in opdracht van Napoleon.

De in ongenade gevallen Daendels trok zich terug in het Heerderdal op de Noord-Veluwe.Hij kreeg van de Bataafsche Republiek 500morgen(minstens 430hectare) ongecultiveerdeheidegrondin eeuwigdurendeerfpachten stichtte een grootschalige landbouwonderneming op het landgoedDe Dellen, ten westen vanHeerde. Hij hield zich bezig met deontginningvan heide tot landbouwgrond, het planten van dennen, het vetmesten van varkens, het fokken vanschapen. Daendels correspondeerde metJohan Valckenaer, eveneensherenboeren ambteloos burger.

In juni 1806 hersteldeLodewijk Napoleonhem in zijn functies en Daendels werd luitenant-generaal van detroepen te paard. Hij is afgezonden naar Groningen en Friesland. In oktober veroverde DaendelsOost-Frieslanddat bij de republiek werd ingelijfd.Twee maanden later was hij terug uitEmden. EvenalsDirk van Hogendorpwas hij op jacht naar een eervolle betrekking inNederlands-Indië.

Daendels als gouverneur-generaal van Nederlands-Indië

Vervolgens benoemde Lodewijk Napoleon hem in1807tot gouverneur-generaal van Nederlands-Indië met de rang van maarschalk. Na een lange reis kwam hij op5 januari1808aan inBatavia. Zijn belangrijkste taak was de kolonie tegen de Engelsen beschermen, die sinds deBrieven van Kewvoormalige handelsposten in Azië hadden overgenomen. In korte tijd verjoeg hij het Engelse leger vanJava. Daendels bouwde ziekenhuizen en militaire onderkomens; wapenfabrieken inSoerabajaenSemarangen een nieuwe militaire opleidingsschool in Batavia. Daar liet hij een fort in de wijkMeester Cornelisen Fort Lodewijk in Soerabaja optrekken.

Daendels reorganiseerde niet alleen het leger; zijn tweede taak was de corruptie te bestrijden. Hij schafte detiendenplichtaf en gaf alle godsdiensten dezelfde rechten. Hij probeerde het bestuur opJavate centraliseren en de heerschappij van defeodalemachthebbers in te perken. Daendels reisde met 1.000 soldaten en enig geschut naar dekratonvan de Sultan vanBantamdie zich tegen het koloniale bestuur had verzet. De vermetele Daendels trok geheel alleen het grote voorplein op en eiste toegang; een eis die kracht werd bijgezet door een op de poort gericht kanon. Toen de poort geopend werd, stapte Daendels vastberaden op de oude zwakke sultan af die de gouverneur-generaal op zijn troon opwachtte. Daendels trok de oude vorst van zijn zetel en nam zelf plaats. “Nu ben ik koning” riep hij.[bron?]

De oude VOC was een handelsmaatschappij, en Nederlanders in Indië vertegenwoordigden daarom geen soevereine macht. Daendels liet de Indische vorsten voelen dat hij een koning vertegenwoordigde. Het was voorbij met de slaafse bejegening van de Javaanse aristocratie; Daendels heette daarom de “Toewan Besar Goentoer” te zijn, de grote “donderende” heer.

Daendels voerde een moderne ambtenarij in en beroofde de afzonderlijke handelsposten van hun bestuurlijke autonomie. Hij organiseerde bestuur en rechtspraak op een moderne manier en ruimde enkele misbruiken en wantoestanden uit de tijd van de Compagnie op. Hierdoor was hij niet geliefd bij deOudgastenpartij, die klachten en beschuldigingen over hem naar Lodewijk Napoleon stuurde. Daarvoor was ook alle aanleiding want Daendels eigende zich, in strijd met zijn instructie, landgoederen en het lucratievemonopolieop de handel in eetbarezwaluwnestentoe. Mede door deze tegenwerking liepen zijn pogingen niet helemaal volgens plan en moest hij teruggrijpen op het economisch model van de oude Republiek; hetPreangerstelseluit het begin van de18e eeuw, waarmee deVOCde productie van bepaalde goederen (bijvoorbeeldkoffie) had afgedwongen.

De driftige gouverneur-generaal had weinig respect voor de rechtsgang. Hij liet in1808drie van diefstal beschuldigde Europeanen nog tijdens hun proces ophangen. De rechter die protesteerde werd ontslagen.


De Grote Postweg op Java


Daendels is vooral bekend als drijvende kracht achter de aanleg van deGrote Postweg(Jalan Raya Pos) over de volle lengte van Java. Dit werk, de weg vanAnjernaarPanarukan, had bovenal eenmilitairdoel: snelle verplaatsing van de troepen. Daarnaast was het een snelle route om vanaf 1810 perpostkoetspostenreizigerste vervoeren en voorts bood de weg aan de lokale bevolking hun handelswaren over grote afstanden te vervoeren. Een reis vanBatavianaarSemarangduurde in plaats van 10 à 14 dagen nog slechts 3 à 4 dagen. De aanleg kostte veel mensenlevens, maar wordt ook door huidige Indonesische historici gezien als een belangrijke vooruitgang. Hierdoor kreeg Daendels ook wel van de plaatselijke bevolking de titel:Raja(moedige en wijze koning). Door deze weg werd het namelijk mogelijk andere delen van Java indagen, in plaats vanweken, te bereiken. Maar de kiem van Daendels’ uiteindelijke afgang was reeds gelegd.
Oneervol einde:

Na de inlijving van Nederland door Frankrijk (1810) riep keizer Napoleon Daendels in1810terug. Hij werd benoemd tot commandant van een divisie van het napoleontische leger, en nam deel aan develdtocht van Napoleon naar Rusland.

Na de val van Napoleon (1814), verzocht DaendelsWillem Iom een nieuwe betrekking. Hij werd in1815benoemd tot Gouverneur-Generaal van de Nederlandse bezittingen aan de AfrikaanseGoudkust. Pas in maart1816kon hij zijn functie innemen. Hij probeerde een weg aan te leggen van de kust naar hetAshanti-koninkrijk, trachtte het bestuur te reorganiseren, en probeerde geld te verdienen met plantages, maar dit alles mislukte.

Daendels overleed in1818aanmalariaen werd bijgezet in het grafmonument op de Nederlandse begraafplaats teElmina(Ghana). Bron: Wikipedia.